Hoe verbinden én begrenzen zorgen voor een positief leer- en leefklimaat

Cathy De Raes werd in januari 2020 directeur van GO! technisch atheneum Lokeren. Ze zag toen een school met veel potentieel, maar ook met veel nood aan rust en duidelijkheid. “Wat mij meteen opviel, was dat er weinig les werd gegeven omdat leerlingen vaak in weerstand gingen. Ze gingen in discussie, gedroegen zich moeilijk of zorgden ervoor dat de les niet echt kon starten. Ik vond het belangrijk om op zoek te gaan naar manieren om opnieuw meer tot leren te komen.”

Die vaststelling werd het vertrekpunt voor een aanpak rond hoge verwachtingen. “Ik ben beginnen nadenken over de vraag: wat betekent hoge verwachtingen hebben in een school als de onze? Voor mij was het eerste criterium: we willen opnieuw tot meer lestijd komen. In een les van vijftig minuten kan je misschien niet élke minuut effectief lesgeven, maar 45 minuten moet lukken.”

De kern vat Cathy samen in twee woorden: verbinden en begrenzen. “Wij ondersteunen leerlingen, we zijn er om te helpen. Maar we zeggen ook duidelijk: stop! Die twee horen voor ons samen.” Dat begint al voor de les start. De leerkracht staat aan de rij en maakt eerst verbinding. “Wees als leerkracht opmerkzaam. Heeft iemand een nieuwe jas aan? Is iemand naar de kapper geweest? Stel een vraag.” Daarna volgt een rustmoment. Pas dan komen de instructies: map nemen, agenda klaarleggen, schrijfgerief bovenhalen, gsm wegstoppen, jas uit, … Volgens Cathy zit de kracht in die voorspelbaarheid. “Leerlingen weten wat er komt. Ze weten ook: bij mevrouw A is dat zo, maar bij meneer B ook. Je creëert voorspelbaarheid voor iedereen.”

De routines zijn de voorwaarde om tot een krachtige leeromgeving te komen. Maar ook op vlak van didactiek is er duidelijkheid. Daar baseren we ons vooral op de ‘wijze lessen’ van Tim Surma. Die vertaalde de school naar het 11-TAL: een knipoog naar Technisch Atheneum Lokeren en tegelijk een selectie van elf werkvormen, zoals wisbordjes, beurtstokjes, exit tickets, Cornell notes en woordendriehoeken.

“Als een leerkracht zegt: we werken met wisbordjes, weten de leerlingen wat er zal gebeuren. Als we woordendriehoeken gaan gebruiken, weten ze dat we woordenschat gaan oefenen. Daardoor gaat er opnieuw minder tijd verloren en kan je sneller naar de inhoud.”

Ze kiezen bewust ook voor werkvormen die leerlingen actiever betrekken: met wisbordjes denkt iedereen mee, met beurtstokjes komen niet altijd dezelfde leerlingen aan bod en met exit tickets ziet de leerkracht snel of de kern van de les geland is.

Ook rond verwacht gedrag werkt de school met routines, gebundeld in waaierkaarten voor leerkrachten. Daarin staan concrete stappen voor herkenbare situaties: hoe start je een les, wat doe je als een leerling te laat komt, hoe begin je een praktijkles, wat als materiaal ontbreekt?

“Als je dat schoolbreed afspreekt, moet elke leerkracht niet telkens opnieuw zelf zoeken. Het is niet de bedoeling om te sanctioneren, maar om tijd te maken voor de les. Je mag als leerkracht je belangrijkste taak niet opofferen aan randzaken en zinloze discussies. We zorgen bijvoorbeeld ook voor reservekledij voor praktijkvakken. Je werkschoenen niet bij? Neem dit reservepaar en we gaan verder. Wie geen schrijfgerief heeft, krijgt een oplossing. Wie zijn boek vergeet, schrijft mee op een blad. Zo kan de les gewoon doorgaan.”

Ook de 1, 2, 3-routine helpt om weerstand en discussies kort te houden. Het principe is dat je eerst de gevraagde taak uitvoert en pas daarna eventueel je opmerkingen geeft of vragen stelt. Eén: de leerkracht geeft een instructie. Twee: de leerling voert die uit. Drie: daarna is er ruimte voor een vraag of bedenking. Eerst doen, dan bespreken. “Ook dat vergroot de lestijd.”

Elke leerling krijgt op de school een map in A4-formaat, met verdelers per vak. “We vullen die map in het begin van het schooljaar samen in. Als ze Frans gehad hebben, weten ze: dat blad hoort bij Frans. De bedoeling is dat als leerlingen die ene map meehebben, ze al voor 80% in orde zijn. Zo maak je het eenvoudig voor iedereen.”

Ook de agenda werd aangepast. Vroeger was die kleiner en verdween die vaak opgerold in een kleine handtas. Vandaag is het een A4-agenda. “Als die agenda in je tas past, is er sowieso ook plaats voor je map en je boek. Soms maken kleine ingrepen het moeilijker om het anders te doen.”

Na enkele jaren ziet Cathy duidelijk effect. Er is meer rust, meer vertrouwen en meer leertijd. Nieuwe leerkrachten vinden sneller hun weg omdat ze weten wat er van hen verwacht wordt.

“Dat betekent niet dat elke les perfect loopt. We werken met pubers. Maar leerkrachten hebben een soort survival kit voor de meeste situaties.”

Voor Cathy is dat de kern van hoge verwachtingen. Je moet het voor iedereen heel duidelijk maken wat je verwacht en dat inoefenen en leerlingen helpen om daarin te groeien. Verbinden én begrenzen.

Van grenzen stellen tot verbinden - GO! leidraad voor een positief leer- en leefklimaat