Morele mondigheid: sleutel tot burgerschap

Verbindend inzicht in ons rechtvaardigheidsgevoel ondersteunt dialoog, diversiteit, democratie, participatie en mildheid 

Morele mondigheid is de cruciale vaardigheid om elke heikele kwestie in de kiem te kunnen smoren door een constructieve dialoog. Vanuit een inzicht in je eigen rechtvaardigheidsgevoel en dat van anderen.

In deze workshop van een dag leer je hoe door de eeuwen heen filosofen concrete normen in ons denken hebben doen sluipen, over wat goed is en wat fout. Ons rechtvaardigheidsgevoel is een mengpaneel, elke schuifregelaar is een ethisch principe, een regel waaraan we ons moeten houden om het juiste te doen. Over heel de wereld is dat mengpaneel hetzelfde, maar ieder heeft een eigen afstelling van die schuifregelaars. Bij de ene staat bijvoorbeeld de schuifregelaar van ‘het recht op vrijheid en autonomie’ wat hoger dan die van ‘zorg dragen voor elkaar’. Onze levensloop heeft die settings af en toe wat bijgesteld tot een unieke combinatie. Maar het belangrijkste is: we hebben heel dat mengpaneel gemeen, en je vindt altijd raakvlakken om over heikele kwesties constructief in gesprek te gaan met elkaar.

Ons rechtvaardigheidsgevoel heeft dus heel veel gemeen met dat van anderen, en dat inzicht kan veel morele stress vermijden. Het is niet zo moeilijk om je eigen moreel buikgevoel uit te dagen, en het overtuigend te communiceren, op een verbindende manier.

Dat kan je heel praktisch ervaren door met “de normencirkel” te werken: zelfs zonder voorkennis vergemakkelijkt dit schema de dialoog rond ethische kwesties. Ieder zoekt in deze normencirkel het persoonlijk meest passende morele argument, waardoor de kracht van diversiteit en perspectieven zichtbaar wordt. Je beseft immers dat elk standpunt van iemand anders, ook een snaar raakt in je eigen rechtvaardigheidsgevoel.

Dat je je boodschap overtuigender kan uitdragen is erg bevorderend voor het ontmijnen van potentiële conflicten op de werkplek of in de klas.

Die conflicten kunnen heel emotioneel geladen zijn, en je leert in deze workshop hoe elke emotie een “verklikker van waarden” is, en hoe je daarmee aan de slag kan gaan om de angel uit de tegenstelling te halen.

Je leert eenvoudige dialooginterventies aan, maar je leert ook hoe je een complexere ethische afweging maakt en communiceert.

Wat zijn de actuele maatschappelijke uitdagingen die maken dat morele mondigheid een cruciale sleutel is voor burgerschap?

Een eerste vaststelling is: identiteit als schild tegen machteloosheid.

In een snel veranderende wereld kunnen mensen zich wel eens machteloos voelen, door een gebrek aan controle over hun toekomst. In alle aspecten van het leven zijn er steeds meer externe omstandigheden die grote impact kunnen hebben op jouw activiteiten. Een menselijke reactie is dan om je vast te klampen aan enkele vaste overtuigingen of ideeën, die daarbij ook een band kweken met gelijkgezinden. En dat is zeker het geval bij zoekende adolescenten.

Maar : polarisatie dreigt achter elke hoek.

De prijs om je vaste overtuigingen in vraag te stellen, is dan ook hoog. Wanneer die ideeën dan verschillen van die van andere mensen, dreigt polarisatie en het ingraven in het eigen grote gelijk.

En tegelijk is rechtvaardig het nieuwe duurzaam.

De ethische maatschappelijke kwesties zullen zich steeds vaker spontaan aandienen: kwesties over herverdeling, bescherming en veiligheid, middelen, steunmaatregelen, verzekeringen, … . Hoe verdelen we de lusten en lasten van de klimaatverandering, wie zijn de eerste slachtoffers van het ‘straffen’ van het gebruik van fossiele brandstoffen, hoe vermijden we Mattheüs-effecten, wie kan zich nog verzekeren tegen overstroming, wie krijgt steun voor duurzame investeringen en wie niet, hoe gaan we om met wie moet verhuizen door de klimaatverandering, …?

Morele mondigheid is daarom de sleutel:

We zijn dan ook gebaat bij de vaardigheid om constructief met elkaar in gesprek te gaan over zaken die onze diepste overtuigingen raken. We kunnen ons maar beter moreel mondig maken, en beseffen hoeveel we gemeen hebben in ons denken over goed en fout, zodat we niet in een nog meer gepolariseerde samenleving of organisatie terechtkomen.

En het zorgt er ook voor dat we meer mensen kunnen overtuigen om zich in te zetten voor een menselijke samenleving.