Ben je geen GO! professional? Surf dan naar www.g-o.be, onze algemene website.
menu

Situering van het concept 'Actief Burgerschap'

In ons PPGO! stellen we, vanuit een veranderende maatschappelijke context, actief burgerschap centraal. Wat, waarom en hoe we dat als GO! concreet vorm willen geven, beschrijven we in onze visietekst en bijhorend plan van aanpak.

Die bewuste keuze van het GO! sluit nauw aan bij de verhoogde aandacht voor actief burgerschap op veel beleidsniveaus en in wetenschappelijk onderzoek. In wat volgt, gaan we verder in op deze contextfactoren, die we als een ondersteuning zien voor onze beleidskeuze. Onderstaande informatie stellen wij als achtergrondinformatie aan de scholen ter beschikking en zullen we in de toekomst actualiseren op basis van nieuwe (te verwachten) onderzoeksresultaten en externe initiatieven.

Op Europees niveau worden er momenteel heel wat initiatieven genomen om (actief) burgerschap te stimuleren. Burgerschap is opgenomen in de zesde Europese sleutelcompetentie 'Sociale en burgerschapscompetentie'[1]. Na de terroristische aanslagen in onder meer Kopenhagen en Parijs ondertekenden de Europese onderwijsministers op 17 maart 2015 de Verklaring van Parijs. In die verklaring onderstrepen ze dat onderwijs een belangrijke rol speelt in de strijd tegen racisme, onverdraagzaamheid en discriminatie. Zij pleiten ervoor dat het onderwijsveld nog meer inzet op de promotie van burgerzin, verdraagzaamheid en non-discriminatie en dat leerkrachten gesteund moeten worden om krachtig op te treden tegen iedere vorm van intolerantie en discriminatie. In 2016 publiceerde de Europese Commissie een brochure[2] met een overzicht van wat er sinds deze Verklaring veranderd is in het onderwijsbeleid. Voor Vlaanderen gaat het om het Actieplan ter preventie van radicaliseringsprocessen die kunnen leiden tot extremisme en terrorisme.

Binnen het directoraat-generaal Home (binnenlandse aangelegenheden) van de Europese commissie is het RAN-netwerk operationeel, dat ook een sterk onderwijsluik bevat. Daarnaast heeft het directoraat-generaal EAC (Onderwijs & Cultuur) een werkgroep "on promoting citizenship and the common values of freedom, tolerance and non-discrimination through education" opgericht binnen het kader van de strategische doelstellingen van de EU.

Nog op Europees niveau werkt de Raad van Europa aan een Europees referentiekader van descriptoren voor competenties voor een democratische cultuur. In april 2016 heeft minister van Onderwijs Hilde Crevits zich geëngageerd om mee te werken aan het verder uitwerken en evalueren van dat referentiekader[3]. De 20 kerncompetenties, die waarden, attitudes, vaardigheden en kennis bevatten waarmee leraren en lerarenopleiders aan de slag kunnen rond democratie en burgerschap, worden in 2016-2017 in Vlaamse scholen uitgetest.

In het kader van het hernieuwen van de eindtermen wordt op het departement werk gemaakt van een referentiekader burgerschap. Daarvoor worden de huidige ontwikkelingsdoelen, eindtermen en vakoverstijgende einddoelen rond burgerschap eerst in kaart gebracht. Pas in een latere fase worden de onderwijsverstrekkers betrokken. Minister Crevits wil burgerschap in de toekomst explicieter aan bod laten komen op school door het duidelijker te laten deel uitmaken van de eindtermen van de vakken geschiedenis, Nederlands, Project Algemene Vakken en de levensbeschouwelijke vakken. Voor het GO! mag actief burgerschap nog uitgebreider aan bod komen, zowel in het lager als het secundair onderwijs. Werken aan actief burgerschap is mogelijk binnen elk vak, binnen en buiten de schoolmuren en is de verantwoordelijkheid van het hele schoolteam.

In het maatschappelijke debat rond de eindtermen geven de deelnemers aan de publieke campagne 'Van leRensbelang'[4] (2016) aan dat er nood is aan van heel wat competenties die nauw aansluiten bij de burgerschapscompetenties, zoals kritisch denken, diversiteit leren kennen en ermee kunnen omgaan, respectvol omgaan met andere mensen en andere meningen, en omgaan met levensbeschouwelijke en ethische vraagstukken. In het maatschappelijke debat hebben ook de Vlaamse Scholieren hun stem laten horen. In het Scholierenrapport (2016)[5] bundelt de Vlaamse ScholierenKoepel (VSK) de mening van 17.000 scholieren over wat zij op school zouden willen leren in zes thema's. Daarin krijgt burgerschap een zeer prominente plaats. De leerlingen willen:

  • geïnformeerde wereldburgers worden;
  • kritisch leren denken en een eigen mening formuleren en onderbouwen;
  • leren omgaan met diversiteit;
  • één neutraal vak voor alle levensbeschouwingen;
  • inzicht in economie en politiek;
  • actualiteit betrekken in de lessen;
  • nadenken over de toekomst;
  • meer participatie op school;
  • actief burgerschap in de praktijk brengen;
  • leren samenleven en samenwerken.

Uit de behoefteanalyse 'Wereldburgerschapseducatie op maat' (2015)[6], die HIVA maakte in opdracht van Kleur Bekennen voor het secundair onderwijs, blijkt ook dat leerlingen vragende partij zijn voor meer wereldburgerschap op school (bijvoorbeeld rond omgaan met informatie van internet en tv, kinder-  en mensenrechten, politieke gebeurtenissen, armoede en ontwikkelingslanden). De leerlingen geven dus aan dat ze interesse hebben voor wat er in de wereld gebeurt en dat ze hierover willen leren op school. Uit de analyse van de huidige situatie blijken ook enkele belemmerende factoren, zoals het feit dat het wereldburgerschap te weinig structureel verankerd is in het schoolgebeuren en afhankelijk is van de vrijwillige inzet van individuele leerkrachten, waardoor het beperkt wordt tot enkele (vaak levensbeschouwelijke) vakken of losstaande projecten of solidariteitsacties. Directeurs geven aan weinig zicht te hebben op de impact ervan.

Uit het internationale ICCS-onderzoek (2009)[7] blijkt dat Vlaamse jongeren passief ingesteld zijn tegenover wat een 'goede burger' is. Voor Vlaamse jongeren is een goede burger sociaal ingesteld maar actief deelnemen aan maatschappelijke acties, actieve politieke betrokkenheid (zoals politiek in de media volgen of politieke discussies voeren) zijn voor Vlaamse jongeren veel minder belangrijk dan voor Europese jongeren. Op kennis van het concept burgerschap scoren onze Vlaamse jongeren vrij goed, evenals op gendergelijkheid. Maar het handelen naar de opgebouwde kennis over burgerschap blijft achterwege. Onze jongeren hechten weinig belang aan fundamentele democratische rechten en geven etnische groepen minder kansen en rechten. Ze hebben geen hoge verwachting van electorale participatie en deelname aan legaal protest. Het 'actieve' element binnen burgerschap, namelijk de deelname aan de burgermaatschappij, komt veel minder aan bod bij Vlaamse jongeren dan bij de Europese jongeren. Hoewel de onderzoekers aangeven dat dit niet noodzakelijk hoeft te betekenen dat het onderwijs tekortschiet (de resultaten van de jongeren komen grotendeels overeen met die van volwassenen, en kunnen onder andere ook te maken hebben met de politieke organisatie in ons land), is er duidelijk wel heel wat werk aan de winkel. Vlaanderen neemt in 2016 opnieuw deel aan het ICCS- onderzoek. De resultaten daarvan worden verwacht in 2018. Ook de resultaten van een peiling uitgevoerd in 2016 bij leerlingen van het zesde jaar secundair onderwijs, zullen ons meer zicht geven op de huidige stand van zaken rond burgerschap in ons onderwijs[8].

De ICCS-studie (2009) toont ook aan dat leerlingenparticipatie[9] en burgerschapscompetenties hand in hand gaan: in scholen waar de leerlingen gemiddeld veel participeren en een positief klas- en schoolklimaat ervaren, hebben de leerlingen een hogere kennis, hechten ze meer belang aan conventioneel burgerschap, hebben ze een positiever politiek zelfbeeld en staan ze ook positiever tegenover migranten en vrouwen (in totaal scoorden de Vlaamse leerlingen uitermate negatief voor deze attitudes). Aangezien Vlaanderen wat minder hoog scoort op een aantal van de leerlingenparticipatievariabelen, verklaart dit voor een deel het negatieve of gemiddelde effect van Vlaanderen wat de burgerschapscompetenties betreft. Vlaanderen scoort vooral lager op de eigen, aan burgerschap gerelateerde participatie op school enerzijds, de perceptie van een open klasklimaat anderzijds. De onderzoekers raden dan ook aan om intensiever in te zetten op het bevorderen van leerlingenparticipatie, in het bijzonder voor leerlingen uit de B-stroom, die aanzienlijk lager scoren op de aan burgerschap gerelateerde leerlingenparticipatie dan leerlingen uit de A-stroom. Interessant is het inzicht dat jongeren uit minder bevoorrechte milieus meer baat hebben bij democratische schoolervaringen, omdat zij van thuis uit minder in contact komen met participatie en inspraak. Daarom is het volgens de onderzoekers belangrijk dat scholen, en zeker die scholen die beroeps- en technisch onderwijs aanbieden, zich blijven inspannen om leerlingen op een democratische wijze bij het schoolgebeuren te betrekken. Voor leerlingen uit het BSO en TSO blijkt het een alternatieve weg te kunnen zijn om meer democratische, tolerantere houdingen te verwerven.

 

Bibliografie

Bamps, H., Steyaert, S., Vanrespaille, L., Steyaert, J., Nuytemans, M. & Berghmans, E. (2016). Onsonderwijs.be - Van LeRensbelang: Participatief publiek debat over de eindtermen. Rapport. Leuven: Levuur, Indiville &tree Company

Coeckelbergh, M. (2007). Empathisch wereldburgerschap als moreel ideaal, Filosofie, 17 (5), 14-17.

Council of Europe (2016). 25th Session of the Council of Europe Standing Conference of Ministers of Education: "Securing democracy through education": The development of a Reference Framework of Competences for Democratic Culture. Brussels, 11-12 April 2016. Geraadpleegd op 20 oktober 2016 via http://www.coe.int/en/web/education-minister-conference

De Groof, S., Franck, E., Elchardus, M. & Kavadias D. (2010). Burgerschap bij 14-jarigen. Vlaanderen in internationaal perspectief. Vlaams eindrapport van de international Civic and Citizenship Education Study. Antwerpen: Onderzoeksgroep TOR, Vakgroep Sociologie, Vrije Universiteit Brussel & onderzoeksgroep SeP "School & Politiek", Departement Sociologie, Universiteit Antwerpen - TOR 2010/27. Geraadpleegd op 20 oktober 2016 via http://www.vub.ac.be/TOR/publication/burgerschap-bij-14-jarigen-vlaanderen-in-internationaal-perspectief-vlaams-eindrapport-van-de-international-civic-and-citizenship-education-study/

Elchardus, M., Kavadias, D. & Siongers, J. (1998): Hebben scholen een invloed op de waarden van jongeren? Samenvatting van het onderzoek naar de doeltreffendheid van waardevorming in het secundair onderwijs. Onderzoeksgroep TOR, Vakgroep Sociologie, Vrije Universiteit Brussel - TOR 1998/15. Geraadpleegd op 20 oktober 2016 via http://www.vub.ac.be/TOR/publication/hebben-scholen-een-invloed-op-de-waarden-van-jongeren-een-empirisch-onderzoek-naar-de-doeltreffendheid-van-waardevorming-in-het-secundair-onderwijs-2/

European Commission/EACEA/Eurydice (2016). Promoting citizenship and the common values of

freedom, tolerance and non-discrimination through education: Overview of education policy

developments in Europe following the Paris Declaration of 17 March 2015. Luxembourg:

Publications Office of the European Union

Europese Commissie (2007). Sleutelcompetenties voor een leven lang leren: Een Europees referentiekader. Luxemburg: Bureau voor officiële publicaties der Europese Gemeenschappen. DG Onderwijs en opleiding

KU Leuven. Faculteit Psychologie en Pedagogische Wetenschappen. Steunpunt voor Toetsontwikkeling en Peilingen. Geraadpleegd op 20 oktober 2016 via http://ppw.kuleuven.be/home/onderzoek/peilingsonderzoek

Van Ongevalle, J., Knipprath, H., Juchtmans, G. & Pollet, I. (2015). Wereldburgerschapseducatie op maat. Behoefteonderzoek in het Vlaams secundair onderwijs. Onderzoek in opdracht van Kleur Bekennen. Leuven: HIVA KU Leuven

Vlaamse Scholierenkoepel (2016). Scholierenrapport: Wat 17.000 leerlingen in de eindtermen willen. Brussel: Vlaamse Scholierenkoepel vzw. Geraadpleegd op 20 oktober 2016 via de website van de scholierenkoepel

______________________________________________________________________________

[1] http://www.vvn.be/wp-content/uploads/2011/04/Leen_Alaerts_sleutelcompetentieseuropa.pdf

[2] https://webgate.ec.europa.eu/fpfis/mwikis/eurydice/images/1/14/Leaflet_Paris_Declaration.pdf

[3] http://www.coe.int/en/web/education-minister-conference

[4] Eindrapport 'van leRensbelang', 2016    https://cdn.kangacoders.com/direct/dep_onderwijs_be/da_files/items/000/000/094/original/Van_Lerensbelang_eindrapport.pdf?1475585999

[5] https://www.scholierenkoepel.be/artikels/wat-17000-leerlingen-de-eindtermen-willen

[6] Wereldburgerschapseducatie op maat. Behoefteonderzoek in het Vlaams secundair onderwijs (2015)

Jan Van Ongevalle, Heidi Knipprath, Goedroen Juchtmans, Ignace Pollet

[7] ICCS – Vlaanderen in ICCS 2009; De Groof, S., Franck, E., Elchardus, M., Kavadias, D. (2010): Burgerschap bij 14-jarigen. Vlaanderen in internationaal perspectief. Vlaams eindrapport van de international Civic and Citizenship Education Study. Onderzoeksgroep TOR, Vakgroep Sociologie, Vrije Universiteit Brussel & onderzoeksgroep SeP "School & Politiek", Departement Sociologie, Universiteit Antwerpen, Brussel & Antwerpen - TOR 2010/27. http://www.vub.ac.be/TOR/publication/burgerschap-bij-14-jarigen-vlaanderen-in-internationaal-perspectief-vlaams-eindrapport-van-de-international-civic-and-citizenship-education-study/

[8] KUL; Steunpunt voor toetsontwikkeling en peilingen

[9] De Groof, S., Franck, E., Elchardus , M., Kavadias, D. (2010): Burgerschap bij 14-jarigen. Vlaanderen in internationaal perspectief. Vlaams eindrapport van de international Civic and Citizenship Education Study. Onderzoeksgroep TOR, Vakgroep Sociologie, Vrije Universiteit Brussel & onderzoeksgroep SeP "School & Politiek", Departement Sociologie, Universiteit Antwerpen, Brussel & Antwerpen - TOR 2010/27